Czy po śmierci emeryta trzeba zwrócić emeryturę – co może zrobić rodzina
Po śmierci emeryta nie każdą wypłaconą kwotę trzeba oddawać do ZUS. Kluczowe jest to, za jaki miesiąc została wypłacona emerytura. Z ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że w razie śmierci emeryta wstrzymanie wypłaty następuje od miesiąca przypadającego po miesiącu śmierci, a bank lub inny podmiot prowadzący rachunek ma obowiązek zwrócić ZUS kwoty przekazane za miesiące następujące po miesiącu zgonu. Jednocześnie świadczenie należne do dnia śmierci może być wypłacone rodzinie jako tak zwane niezrealizowane świadczenie, jeśli zostanie złożony odpowiedni wniosek.
Z tego artykułu dowiesz się:
- czy po śmierci emeryta trzeba oddać emeryturę do ZUS
- co dzieje się z emeryturą za miesiąc, w którym nastąpił zgon
- kiedy rodzina może dostać niezrealizowane świadczenie
- kto może złożyć wniosek i w jakiej kolejności
- jakie dokumenty trzeba przygotować
- czy warto od razu złożyć wniosek o rentę rodzinną
- jakie inne sprawy w ZUS rodzina może jeszcze sprawdzić
Czy po śmierci emeryta zawsze trzeba zwrócić emeryturę?
Nie. Najkrótsza odpowiedź brzmi – zwrot dotyczy co do zasady świadczeń za miesiące po miesiącu śmierci, a nie automatycznie każdej kwoty, która pojawiła się po zgonie. Ustawa stanowi, że wypłatę emerytury wstrzymuje się od miesiąca następującego po miesiącu, w którym zmarł emeryt lub rencista. Dodatkowo art. 138a tej ustawy nakłada na bank, SKOK albo inny podmiot prowadzący rachunek obowiązek zwrotu ZUS świadczeń przekazanych za miesiące następujące po miesiącu śmierci świadczeniobiorcy.
Z tych przepisów wynika praktyczny wniosek:
- świadczenie za miesiąc śmierci nie jest traktowane tak samo jak wypłata za kolejne miesiące
- bankowy obowiązek zwrotu dotyczy kwot za miesiące po miesiącu zgonu
- rodzina nie powinna zakładać ani że wszystko trzeba oddać, ani że wszystko można zatrzymać bez formalności.
Co z emeryturą za miesiąc, w którym nastąpiła śmierć?
To najważniejsza praktyczna kwestia. Skoro wypłata jest wstrzymywana dopiero od miesiąca następującego po miesiącu śmierci, to emerytura za miesiąc zgonu co do zasady pozostaje świadczeniem należnym. Jeżeli ZUS nie wypłacił jej zmarłemu, bo na przykład wcześniej otrzymał informację o śmierci, rodzina może ubiegać się o tę kwotę jako niezrealizowane świadczenie. ZUS podaje wprost przykład osoby, która zmarła w styczniu – niezrealizowane świadczenie za styczeń może wtedy zostać wypłacone członkom rodziny na ich wniosek.
To oznacza, że sama data wpływu pieniędzy na rachunek nie rozstrzyga jeszcze wszystkiego. Najpierw trzeba ustalić, jakiego miesiąca dotyczy wypłata. Jeśli chodzi o miesiąc śmierci, rodzina powinna myśleć raczej o prawie do niezrealizowanego świadczenia niż o automatycznym zwrocie całej kwoty do ZUS.
Kiedy zwrot do ZUS jest konieczny?
Zwrot staje się aktualny przede wszystkim wtedy, gdy na rachunek wpłynęła emerytura za miesiące po miesiącu zgonu. Ustawa nakazuje wtedy zwrot tych kwot ZUS przez podmiot prowadzący rachunek płatniczy, bank, SKOK albo wydawcę instrumentu płatniczego. Innymi słowy – jeśli po śmierci świadczeniobiorcy ZUS nadal wysłał emeryturę za kolejny miesiąc, takie środki nie powinny pozostać do swobodnej dyspozycji rodziny.
W praktyce najbezpieczniej przyjąć taką zasadę:
- jeśli pieniądze dotyczą miesiąca po miesiącu zgonu – to jest obszar zwrotu do ZUS
- jeśli pieniądze dotyczą miesiąca śmierci – trzeba sprawdzić, czy chodzi o niezrealizowane świadczenie należne rodzinie
- jeśli nie ma pewności, jakiego miesiąca dotyczy przelew, warto sprawdzić opis przelewu i skontaktować się z ZUS lub bankiem, zanim ktokolwiek wypłaci środki.
Co to jest niezrealizowane świadczenie?
ZUS definiuje niezrealizowane świadczenie jako takie, do którego zmarła osoba była uprawniona przed śmiercią, ale go nie pobrała albo nie zostało jej wypłacone. Dotyczy to nie tylko emerytury czy renty za miesiąc zgonu, ale też sytuacji, w których zmarły złożył wniosek o emeryturę lub o przeliczenie świadczenia, a ZUS nie zdążył zakończyć sprawy przed jego śmiercią. Wtedy należne kwoty także mogą zostać wypłacone rodzinie.
To bardzo ważne, bo po śmierci emeryta rodzina nie musi patrzeć wyłącznie na ostatni przelew. Czasem do odebrania jest:
- emerytura za miesiąc śmierci
- wyrównanie lub podwyżka, o którą zmarły zdążył zawnioskować
- świadczenie, którego ZUS nie wypłacił przed śmiercią mimo istnienia prawa.
Kto może złożyć wniosek o niezrealizowane świadczenie?
ZUS bardzo wyraźnie określa kolejność osób uprawnionych. Prawo do niezrealizowanych świadczeń mają:
- w pierwszej kolejności – małżonek i dzieci, jeśli prowadzili ze zmarłym wspólne gospodarstwo domowe
- w drugiej kolejności – małżonek i dzieci, którzy nie prowadzili z nim wspólnego gospodarstwa domowego, jeśli nie ma osób z pierwszej grupy
- w trzeciej kolejności – inni członkowie rodziny uprawnieni do renty rodzinnej albo osoby, na których utrzymaniu pozostawał zmarły, jeśli brak małżonka i dzieci.
ZUS zaznacza też, że jeśli o wypłatę występuje więcej niż jedna osoba uprawniona, należna kwota jest dzielona na równe części. To ważne w praktyce rodzinnej, bo przy kilkorgu dzieciach ZUS nie wypłaci całej kwoty tylko jednej osobie bez podstawy.
Nie wiesz czy zwrócić emeryturę? Skontaktuj się z nami!
Jak i kiedy złożyć wniosek do ZUS?
Aby uzyskać niezrealizowane świadczenie, trzeba złożyć formularz ENS. ZUS wskazuje, że wniosek trzeba złożyć w ciągu 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, której świadczenie przysługiwało. Po upływie tego terminu roszczenie wygasa, chyba że wcześniej zgłoszono wniosek o dalsze prowadzenie postępowania. Wniosek można złożyć w placówce ZUS, a także elektronicznie przez PUE.
Do wniosku ZUS wymaga zwykle:
- aktu zgonu, jeśli nie był wcześniej złożony
- aktu małżeństwa, gdy wnioskuje małżonek i potrzeba potwierdzenia relacji
- dokumentu potwierdzającego stopień pokrewieństwa, na przykład aktu urodzenia
- dowodów prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego albo przyczyniania się do utrzymania zmarłego, jeśli są potrzebne do ustalenia pierwszeństwa lub uprawnienia.
Czy rodzina może od razu starać się o rentę rodzinną?
Tak, i często to jest drugi najważniejszy krok po śmierci emeryta. ZUS wskazuje, że wniosek o rentę rodzinną można złożyć po śmierci emeryta, rencisty albo osoby ubezpieczonej. Jeśli wniosek zostanie złożony do końca miesiąca następnego po miesiącu zgonu, prawo do renty rodzinnej może zostać ustalone od dnia śmierci. Jeżeli wniosek trafi do ZUS później, świadczenie będzie ustalone dopiero od miesiąca zgłoszenia wniosku.
To oznacza, że rodzina powinna rozważyć równolegle dwie sprawy:
- ENS o niezrealizowane świadczenie po zmarłym
- ERR albo inny właściwy wniosek o rentę rodzinną, jeśli ktoś spełnia warunki
Te dwie sprawy nie wykluczają się, bo dotyczą czego innego – jedna dotyczy kwoty należnej zmarłemu do dnia śmierci, a druga prawa bliskich do dalszego świadczenia po zmarłym.
Co jeszcze może sprawdzić rodzina po śmierci emeryta?
W części spraw warto sprawdzić nie tylko emeryturę i rentę rodzinną, ale też środki związane z subkontem w ZUS. ZUS wyjaśnia, że po śmierci emeryta, który nabył prawo do emerytury docelowej po osiągnięciu 65 lat i miał subkonto w ZUS, może pojawić się tak zwana wypłata gwarantowana. Jest to jednorazowe świadczenie pieniężne dla osoby uposażonej, jeżeli śmierć nastąpiła w ciągu 3 lat od miesiąca pierwszej wypłaty emerytury. Jeśli nie wskazano osoby uposażonej, w określonych przypadkach prawo może mieć małżonek pozostający we wspólności majątkowej, a w innych sytuacjach wypłata wchodzi do spadku.
To nie dotyczy każdej rodziny i każdego emeryta, ale w praktyce bywa pomijane. Dlatego po śmierci emeryta warto sprawdzić nie tylko ostatni przelew z ZUS, ale także:
- czy należy się niezrealizowane świadczenie
- czy ktoś spełnia warunki do renty rodzinnej
- czy w grę wchodzi wypłata gwarantowana z subkonta.
Jakie błędy rodzina popełnia najczęściej?
Najczęściej pojawiają się trzy typy błędów. Pierwszy to założenie, że każdą emeryturę po śmierci trzeba natychmiast oddać. Drugi to odwrotne założenie, że wszystko, co wpłynęło na rachunek po zgonie, można po prostu wypłacić i zatrzymać. Trzeci to przegapienie terminu 12 miesięcy na wniosek ENS albo zbyt późne złożenie wniosku o rentę rodzinną, przez co przepada część możliwego wyrównania. Z punktu widzenia przepisów i informacji ZUS najważniejsze jest zawsze ustalenie, jaki miesiąc obejmowała wypłata i jakie roszczenie ma rodzina.
W praktyce najbezpieczniejsza kolejność działania wygląda tak:
- ustalić datę zgonu i sprawdzić, jakiego miesiąca dotyczy przelew
- nie wypłacać pochopnie środków za miesiące po miesiącu zgonu
- złożyć ENS, jeśli istnieje niezrealizowane świadczenie
- sprawdzić prawo do renty rodzinnej
- przejrzeć temat subkonta i wypłaty gwarantowanej, jeśli może mieć zastosowanie.
Podsumowanie
Po śmierci emeryta nie zawsze trzeba zwracać emeryturę do ZUS. Kluczowe jest rozróżnienie między świadczeniem za miesiąc śmierci a świadczeniami za miesiące następujące po miesiącu zgonu. Z ustawy wynika, że wypłata emerytury jest wstrzymywana dopiero od miesiąca następnego, a bank ma obowiązek zwrócić ZUS kwoty przekazane za miesiące po miesiącu śmierci. Z kolei świadczenie należne do dnia śmierci może zostać wypłacone rodzinie jako niezrealizowane świadczenie, jeżeli uprawniona osoba złoży wniosek ENS w ciągu 12 miesięcy. Równolegle rodzina powinna sprawdzić prawo do renty rodzinnej, bo termin złożenia wniosku wpływa na to, od kiedy świadczenie będzie należne. W niektórych sprawach warto też ustalić, czy po zmarłym przysługuje wypłata gwarantowana związana z subkontem w ZUS.
FAQ
Czy emeryturę za miesiąc śmierci trzeba zwrócić do ZUS?
Nie automatycznie. Z ustawy wynika, że wypłata jest wstrzymywana dopiero od miesiąca następującego po miesiącu śmierci, więc świadczenie za miesiąc zgonu co do zasady może być jeszcze należne. Jeśli nie zostało wypłacone zmarłemu, rodzina może ubiegać się o nie jako niezrealizowane świadczenie.
Czy bank odda do ZUS pieniądze, które wpłynęły po śmierci emeryta?
Tak, ale chodzi o świadczenia przekazane za miesiące następujące po miesiącu śmierci świadczeniobiorcy. Taki obowiązek wynika z art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Kto może dostać niezrealizowane świadczenie po zmarłym?
W pierwszej kolejności małżonek i dzieci prowadzący ze zmarłym wspólne gospodarstwo domowe, w drugiej kolejności małżonek i dzieci nieprowadzący wspólnego gospodarstwa, a w trzeciej inni członkowie rodziny uprawnieni do renty rodzinnej albo osoby, na których utrzymaniu pozostawał zmarły.
Jaki formularz trzeba złożyć?
Trzeba złożyć wniosek ENS o wypłatę niezrealizowanych świadczeń po osobie uprawnionej do świadczeń emerytalno-rentowych.
Ile czasu ma rodzina na złożenie ENS?
Co do zasady 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, której świadczenie przysługiwało. Po tym terminie roszczenie wygasa, chyba że wcześniej zgłoszono wniosek o dalsze prowadzenie postępowania.
Czy warto od razu złożyć wniosek o rentę rodzinną?
Tak, jeśli ktoś spełnia warunki. Jeżeli wniosek o rentę rodzinną zostanie złożony do końca miesiąca następnego po miesiącu zgonu, prawo do renty może być ustalone od dnia śmierci.
Czy po śmierci emeryta można jeszcze dostać jakieś inne pieniądze z ZUS?
W niektórych sprawach tak. Poza niezrealizowanym świadczeniem i rentą rodzinną może wchodzić w grę także wypłata gwarantowana związana z subkontem w ZUS, jeśli spełnione są szczególne warunki opisane przez ZUS.
radca prawny Katarzyna Klemba
Specjalistka w zakresie prawa pracy i spraw ZUS. Dzięki wieloletniemu doświadczeniu i licznym sukcesom zawodowym cieszy się zaufaniem klientów i opinią jednej z najlepszych prawniczek w kraju.
Potrzebujesz pomocy? Skontaktuj się z nami!
Zajrzyj też na nasze inne blogi!
