Zwolnienie pracownika w wieku przedemerytalnym - kiedy ochrona nie działa i pracodawca może rozwiązać umowę?
Pracownik, któremu zostało kilka lat do emerytury, korzysta ze szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Nie oznacza to jednak, że w okresie przedemerytalnym pracodawca w żadnej sytuacji nie może zakończyć zatrudnienia.
Kluczowe znaczenie ma sposób rozwiązania umowy oraz przyczyna zakończenia zatrudnienia. Ochrona z Kodeksu pracy dotyczy przede wszystkim wypowiedzenia umowy przez pracodawcę. Nie blokuje natomiast każdego możliwego sposobu ustania stosunku pracy.
W praktyce pracownik objęty ochroną może stracić zatrudnienie między innymi w przypadku ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych, odpowiednio długiej nieobecności chorobowej, upadłości lub likwidacji pracodawcy albo zwykłego upływu czasu, na jaki zawarta została umowa terminowa.
Z tego artykułu dowiesz się:
- od kiedy pracownik jest objęty ochroną przedemerytalną,
- czy kobieta po 56. roku życia i mężczyzna po 61. roku życia zawsze są chronieni,
- czy pracodawca może zwolnić pracownika cztery lata przed emeryturą,
- kiedy możliwe jest zwolnienie dyscyplinarne,
- czy długa choroba pozwala rozwiązać umowę,
- czy likwidacja stanowiska pracy wystarczy do zwolnienia chronionego pracownika,
- co dzieje się z umową zawartą na czas określony,
- czy można obniżyć wynagrodzenie albo zmienić stanowisko,
- co zrobić po otrzymaniu wypowiedzenia z naruszeniem ochrony,
- ile czasu pracownik ma na odwołanie do sądu pracy.
Na czym polega ochrona pracownika w wieku przedemerytalnym?
Podstawą ochrony jest art. 39 Kodeksu pracy. Zgodnie z tym przepisem pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury wraz z osiągnięciem tego wieku.
Oznacza to, że w typowej sytuacji związanej z powszechnym wiekiem emerytalnym ochrona rozpoczyna się:
- u kobiety – zasadniczo od ukończenia 56 lat,
- u mężczyzny – zasadniczo od ukończenia 61 lat.
Powszechny wiek emerytalny wynosi obecnie 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.
Nie należy jednak traktować wieku 56 lub 61 lat jako jedynego kryterium w każdej możliwej sytuacji. Przy ocenie konkretnej sprawy trzeba uwzględnić również przesłanki wynikające z art. 39 Kodeksu pracy oraz ewentualne przepisy szczególne dotyczące danej grupy zawodowej.
Czy pracownika w wieku przedemerytalnym w ogóle nie można zwolnić?
Nie. To jeden z najczęściej powtarzanych mitów dotyczących ochrony przedemerytalnej.
Kodeks pracy nie wprowadza całkowitego zakazu zakończenia zatrudnienia osoby znajdującej się kilka lat przed emeryturą. Art. 39 zakazuje przede wszystkim wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę w okresie ochronnym.
To rozróżnienie jest bardzo ważne.
Umowa może bowiem zakończyć się także:
- bez wypowiedzenia z winy pracownika,
- bez wypowiedzenia z przyczyn niezawinionych przez pracownika,
- na mocy porozumienia stron,
- z upływem czasu, na jaki została zawarta,
- w związku z upadłością lub likwidacją pracodawcy.
Ochrona przedemerytalna odnosi się do wypowiedzenia, a nie do wszystkich sposobów rozwiązania stosunku pracy.
Od którego momentu liczy się ochrona przedemerytalna?
Liczy się przede wszystkim moment, w którym pracodawca składa pracownikowi oświadczenie o wypowiedzeniu umowy.
Jeżeli wypowiedzenie zostało skutecznie wręczone przed rozpoczęciem okresu ochronnego, samo rozwiązanie umowy może nastąpić już wtedy, gdy pracownik znajduje się w okresie ochronnym.
Art. 39 Kodeksu pracy zakazuje złożenia wypowiedzenia w okresie ochronnym, a nie wystąpienia w tym czasie skutku wypowiedzenia złożonego wcześniej.
Przykład: mężczyzna rozpocznie okres ochronny w dniu swoich 61. urodzin. Jeżeli pracodawca zgodnie z prawem wręczy mu wypowiedzenie przed tym dniem, a okres wypowiedzenia zakończy się już po 61. urodzinach, samo wejście w wiek ochronny co do zasady nie unieważnia wcześniejszego wypowiedzenia.
Dlatego przy sporze dotyczącym ochrony przedemerytalnej bardzo duże znaczenie mają konkretne daty.
Kiedy można zwolnić pracownika w wieku przedemerytalnym?
Istnieje kilka sytuacji, w których zakończenie zatrudnienia pozostaje możliwe.
1. Zwolnienie dyscyplinarne pracownika przed emeryturą
Wiek przedemerytalny nie chroni przed tzw. dyscyplinarką.
Na podstawie art. 52 Kodeksu pracy pracodawca może rozwiązać umowę bez wypowiedzenia z winy pracownika między innymi w przypadku:
- ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych,
- popełnienia w czasie trwania umowy przestępstwa uniemożliwiającego dalsze zatrudnienie na zajmowanym stanowisku, jeżeli przestępstwo jest oczywiste albo zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem,
- zawinionej utraty uprawnień koniecznych do wykonywania pracy na danym stanowisku.
Samo osiągnięcie wieku ochronnego nie daje więc pracownikowi „nietykalności”.
Jednocześnie pracodawca nie może użyć zwolnienia dyscyplinarnego wyłącznie jako sposobu na obejście ochrony przedemerytalnej. Przyczyna musi rzeczywiście spełniać przesłanki określone w art. 52 Kodeksu pracy.
Jeżeli tak nie jest, pracownik może zakwestionować rozwiązanie umowy przed sądem pracy.
2. Rozwiązanie umowy z powodu długotrwałej choroby
Ochrona przedemerytalna nie wyłącza również możliwości rozwiązania umowy bez wypowiedzenia na podstawie art. 53 Kodeksu pracy.
Nie oznacza to jednak, że pracodawca może zwolnić pracownika od razu po rozpoczęciu zwolnienia lekarskiego.
Przepisy przewidują okres ochronny związany z niezdolnością do pracy. W zależności od stażu u danego pracodawcy oraz przyczyny niezdolności do pracy możliwość rozwiązania umowy pojawia się dopiero po upływie określonych w ustawie okresów.
Przykładowo, gdy pracownik jest zatrudniony u danego pracodawcy co najmniej 6 miesięcy, ochrona co do zasady obejmuje łączny okres pobierania wynagrodzenia chorobowego i zasiłku chorobowego oraz pierwsze 3 miesiące pobierania świadczenia rehabilitacyjnego.
Każdą taką sytuację trzeba jednak analizować indywidualnie. Zwolnienie pracownika tylko dlatego, że często choruje, nie jest tym samym co rozwiązanie umowy zgodnie z warunkami przewidzianymi w art. 53 Kodeksu pracy.
3. Upadłość albo likwidacja pracodawcy
Kolejny istotny wyjątek dotyczy upadłości lub likwidacji pracodawcy.
Art. 41¹ Kodeksu pracy stanowi, że w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy nie stosuje się między innymi art. 39 dotyczącego ochrony przedemerytalnej.
W takiej sytuacji pracownik może więc otrzymać wypowiedzenie mimo pozostawania w okresie ochronnym.
Trzeba jednak odróżnić dwie zupełnie inne sytuacje:
likwidację pracodawcy oraz likwidację stanowiska pracy.
To nie są pojęcia tożsame.
Czy likwidacja stanowiska pozwala zwolnić pracownika w wieku przedemerytalnym?
Co do zasady sama likwidacja stanowiska pracy nie wyłącza ochrony wynikającej z art. 39 Kodeksu pracy.
Jeżeli firma nadal istnieje, prowadzi działalność i jedynie reorganizuje strukturę, zamyka dział albo usuwa konkretne stanowisko, nie oznacza to jeszcze likwidacji pracodawcy w rozumieniu art. 41¹ Kodeksu pracy.
Przykład: przedsiębiorstwo zatrudnia 150 osób i usuwa jedno stanowisko specjalisty. Firma nadal funkcjonuje. Samo zlikwidowanie tego stanowiska nie jest tym samym co likwidacja całego pracodawcy.
Likwidacja stanowiska pracy co do zasady nie upoważnia do wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi, któremu przysługuje ochrona przedemerytalna.
Zwolnienia grupowe a pracownik w wieku przedemerytalnym
Szczególne zasady mogą pojawić się przy zwolnieniach z przyczyn niedotyczących pracowników.
W przypadku pracownika objętego ochroną z art. 39 istotne znaczenie może mieć możliwość zastosowania wypowiedzenia zmieniającego, czyli pozostawienia pracownika w zatrudnieniu, ale zaproponowania mu innych warunków pracy lub płacy.
Przepisy dotyczące zwolnień grupowych pozwalają wypowiedzieć warunki pracy i płacy (nie umowę o pracę) również pracownikowi korzystającemu z ochrony przedemerytalnej. Jeżeli prowadzi to do obniżenia wynagrodzenia, pracownik może mieć prawo do dodatku wyrównawczego przez okres szczególnej ochrony.
Dlatego w przypadku restrukturyzacji firmy trzeba ustalić nie tylko, czy stanowisko jest likwidowane, lecz również:
- ilu pracowników zatrudnia pracodawca,
- z jakiego powodu dokonywana jest redukcja,
- czy zastosowanie znajduje ustawa dotycząca zwolnień z przyczyn niedotyczących pracowników,
- czy pracownik otrzymał wypowiedzenie definitywne czy zmieniające,
- czy nowe warunki powodują obniżenie wynagrodzenia.
Zwolniono Cię w wieku przedemerytalnym? Skontaktuj się z nami!
Czy można zmienić stanowisko lub obniżyć pensję pracownikowi przed emeryturą?
Ochrona przedemerytalna obejmuje co do zasady również wypowiedzenie zmieniające. Pracodawca nie ma więc pełnej swobody w pogarszaniu warunków zatrudnienia pracownika tylko dlatego, że nie może go zwolnić.
Kodeks pracy przewiduje jednak wyjątki.
Na podstawie art. 43 pracodawca może wypowiedzieć warunki pracy lub płacy pracownikowi objętemu ochroną, jeżeli stało się to konieczne ze względu na:
- wprowadzenie nowych zasad wynagradzania dotyczących ogółu pracowników albo grupy, do której należy dany pracownik,
- stwierdzoną orzeczeniem lekarskim utratę zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy,
- niezawinioną przez pracownika utratę uprawnień koniecznych do wykonywania dotychczasowej pracy.
Dodatkowe możliwości przewidują przepisy dotyczące zwolnień z przyczyn niedotyczących pracowników.
Nie należy więc automatycznie zakładać, że każda zmiana stanowiska albo wynagrodzenia osoby w wieku ochronnym jest bezprawna. Trzeba sprawdzić podstawę i sposób przeprowadzenia zmiany.
Umowa na czas określony a ochrona przedemerytalna
To zagadnienie nabrało szczególnego znaczenia po uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 30 września 2025 r., sygn. III PZP 6/24.
Sąd Najwyższy potwierdził, że zakaz wypowiedzenia wynikający z art. 39 Kodeksu pracy obejmuje również umowę zawartą na czas określony — także wtedy, gdy termin jej obowiązywania upływa przed osiągnięciem przez pracownika wieku emerytalnego.
W praktyce trzeba jednak rozróżnić dwie sytuacje.
Pierwsza: pracodawca chce wcześniej wypowiedzieć umowę terminową pracownikowi znajdującemu się już w okresie ochronnym. Tutaj zastosowanie znajduje ochrona z art. 39.
Druga: umowa po prostu dochodzi do dnia końcowego wskazanego przy jej zawarciu. Ochrona przedemerytalna nie powoduje automatycznego przedłużenia takiej umowy do dnia osiągnięcia wieku emerytalnego. Art. 39 nie chroni przed rozwiązaniem umowy wskutek upływu czasu, na jaki została zawarta.
Przykład: pracownik ma umowę na czas określony do 31 grudnia 2026 r. i znajduje się już w okresie ochronnym. Pracodawca nie może tylko z tego powodu swobodnie wypowiedzieć mu umowy wcześniej. Nie musi jednak zawierać z nim nowej umowy po 31 grudnia 2026 r.
Czy można rozwiązać umowę za porozumieniem stron?
Tak.
Pracownik objęty ochroną przedemerytalną może zgodzić się na rozwiązanie umowy za porozumieniem stron.
Najważniejsze jest jednak słowo „zgodzić się”.
Porozumienie stron wymaga zgodnej woli pracodawcy i pracownika. Pracownik nie ma obowiązku podpisywania dokumentu tylko dlatego, że pracodawca proponuje takie rozwiązanie.
Jeżeli pracownik ma wątpliwości, powinien dokładnie przeczytać dokument przed jego podpisaniem. Szczególnej ostrożności wymaga sytuacja, w której pracodawca przedstawia porozumienie jako „formalność”, „jedyną możliwość” albo żąda natychmiastowego podpisu.
Po podpisaniu porozumienia sytuacja prawna jest zupełnie inna niż przy jednostronnym wypowiedzeniu dokonanym przez pracodawcę.
Czy ochrona działa, gdy pracownik ma prawo do renty?
Nie zawsze.
Art. 40 Kodeksu pracy przewiduje, że ochrony wynikającej z art. 39 nie stosuje się w razie uzyskania przez pracownika prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
Nie należy tego jednak rozszerzać na każde świadczenie rentowe ani na każdą częściową niezdolność do pracy. Znaczenie ma dokładny rodzaj nabytego prawa.
Co zrobić, gdy pracodawca zwolnił pracownika mimo ochrony?
Przede wszystkim nie należy zakładać, że samo naruszenie ochrony automatycznie powoduje nieważność wypowiedzenia.
Jeżeli pracownik uważa, że wypowiedzenie zostało dokonane niezgodnie z prawem, powinien wnieść odwołanie do sądu pracy.
Termin jest krótki.
Odwołanie od wypowiedzenia umowy o pracę wnosi się w ciągu 21 dni od dnia doręczenia pracownikowi pisma wypowiadającego umowę.
W zależności od sytuacji pracownik może domagać się między innymi:
- uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, jeżeli umowa jeszcze trwa,
- przywrócenia do pracy,
- odszkodowania.
Pracownik objęty ochroną z art. 39 znajduje się przy tym w szczególnej sytuacji. Kodeks pracy ogranicza możliwość zastąpienia przez sąd żądanego przywrócenia do pracy samym odszkodowaniem, z wyjątkiem szczególnych przypadków związanych między innymi z upadłością lub likwidacją pracodawcy.
Co więcej, jeżeli pracownik objęty ochroną przedemerytalną zostanie przywrócony do pracy i podejmie pracę w wyniku przywrócenia, wynagrodzenie może przysługiwać mu za cały czas pozostawania bez pracy.
To jeden z powodów, dla których nie warto odkładać analizy otrzymanego wypowiedzenia.
Otrzymałeś wypowiedzenie przed emeryturą – co sprawdzić?
Po otrzymaniu dokumentu warto w pierwszej kolejności ustalić:
- Datę urodzenia i dokładny dzień rozpoczęcia okresu ochronnego.
- Datę doręczenia wypowiedzenia.
- Rodzaj umowy – na czas określony czy nieokreślony.
- Sposób zakończenia zatrudnienia – wypowiedzenie, rozwiązanie bez wypowiedzenia, porozumienie stron czy upływ czasu.
- Przyczynę wskazaną przez pracodawcę.
- Czy rzeczywiście dochodzi do likwidacji pracodawcy, czy jedynie likwidacji stanowiska albo działu.
- Czy sprawa dotyczy zwolnień z przyczyn niedotyczących pracownika.
- Czy pracodawca zaproponował nowe warunki pracy lub płacy.
- Czy pracownik posiada prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
- Czy nie upływa 21-dniowy termin na wniesienie odwołania do sądu pracy.
W praktyce właśnie ostatni punkt jest jednym z najważniejszych. Prowadzenie rozmów z pracodawcą nie powinno powodować utraty z pola widzenia terminu na złożenie odwołania.
Czy po ukończeniu 60 lub 65 lat pracownik nadal jest chroniony?
Typowa ochrona przedemerytalna wynikająca z art. 39 obowiązuje przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Po jego osiągnięciu zakaz wynikający z tego przepisu co do zasady przestaje działać.
Nie oznacza to jednak, że pracodawca może automatycznie zwolnić pracownika wyłącznie dlatego, że ten skończył 60 albo 65 lat.
Samo osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie powinno stanowić wyłącznej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę. Ocena konkretnego wypowiedzenia wymaga również uwzględnienia przepisów dotyczących równego traktowania i zakazu dyskryminacji ze względu na wiek.
Zwolnienie pracownika w wieku przedemerytalnym – podsumowanie
Ochrona przedemerytalna jest jednym z istotniejszych mechanizmów chroniących trwałość zatrudnienia. W typowej sytuacji obejmuje pracownika przez cztery lata poprzedzające osiągnięcie wieku emerytalnego – przy spełnieniu warunków wynikających z art. 39 Kodeksu pracy.
Nie jest to jednak ochrona absolutna.
Pracownik może stracić zatrudnienie między innymi w przypadku:
- zgodnego z prawem rozwiązania umowy w trybie dyscyplinarnym,
- rozwiązania umowy po przekroczeniu okresów ochronnych związanych z długotrwałą nieobecnością,
- upadłości lub likwidacji pracodawcy,
- upływu terminu umowy zawartej na czas określony,
- zawarcia dobrowolnego porozumienia stron.
Sama likwidacja stanowiska pracy nie jest natomiast tym samym co likwidacja pracodawcy i co do zasady nie powoduje automatycznego wyłączenia ochrony przedemerytalnej.
W przypadku otrzymania wypowiedzenia najważniejsze jest szybkie sprawdzenie podstawy prawnej i dat. Na wniesienie odwołania od wypowiedzenia do sądu pracy pracownik ma zasadniczo 21 dni od doręczenia pisma.
Jeżeli zwolnienie nastąpiło z naruszeniem ochrony, pracownik może dochodzić przed sądem swoich praw, w tym – zależnie od okoliczności sprawy – przywrócenia do pracy albo odszkodowania.
Masz wątpliwości, czy pracodawca mógł Cię zwolnić?
Sprawy pracowników w wieku przedemerytalnym często zależą od kilku pozornie drobnych szczegółów: daty wręczenia wypowiedzenia, rodzaju umowy, rzeczywistej przyczyny zwolnienia czy sposobu przeprowadzenia reorganizacji.
Jeżeli otrzymałeś wypowiedzenie, propozycję porozumienia stron albo wypowiedzenie zmieniające, warto przeanalizować dokumenty jak najszybciej — szczególnie ze względu na krótki termin na odwołanie do sądu pracy.
FAQ – zwolnienie pracownika w wieku przedemerytalnym
Ile lat przed emeryturą pracownik jest chroniony?
Ochrona wynikająca z art. 39 Kodeksu pracy obejmuje pracownika, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli spełniony jest również warunek dotyczący uzyskania prawa do emerytury.
Od jakiego wieku kobieta jest chroniona przed zwolnieniem?
Przy powszechnym wieku emerytalnym wynoszącym 60 lat ochrona rozpoczyna się zasadniczo od ukończenia przez kobietę 56 lat. W konkretnej sprawie należy jednak sprawdzić wszystkie przesłanki przewidziane w art. 39 Kodeksu pracy.
Od jakiego wieku mężczyzna jest chroniony przed zwolnieniem?
Przy powszechnym wieku emerytalnym wynoszącym 65 lat mężczyzna jest zasadniczo objęty ochroną od ukończenia 61 lat, przy spełnieniu pozostałych przesłanek ustawowych.
Czy likwidacja stanowiska pozwala zwolnić pracownika przed emeryturą?
Sama likwidacja stanowiska nie jest tym samym co likwidacja pracodawcy i co do zasady nie wyłącza ochrony z art. 39. Inne zasady mogą mieć zastosowanie przy zwolnieniach z przyczyn niedotyczących pracowników.
Czy pracownika w okresie ochronnym można zwolnić dyscyplinarnie?
Tak. Ochrona przedemerytalna nie uniemożliwia rozwiązania umowy bez wypowiedzenia na podstawie art. 52 Kodeksu pracy, jeżeli rzeczywiście wystąpiły przesłanki pozwalające zastosować ten tryb.
Ile czasu jest na odwołanie od wypowiedzenia?
Odwołanie od wypowiedzenia umowy o pracę należy wnieść do sądu pracy w ciągu 21 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia.
radca prawny Katarzyna Klemba
Specjalistka w zakresie prawa pracy i spraw ZUS. Dzięki wieloletniemu doświadczeniu i licznym sukcesom zawodowym cieszy się zaufaniem klientów i opinią jednej z najlepszych prawniczek w kraju.
Potrzebujesz pomocy? Skontaktuj się z nami!
Zajrzyj też na nasze inne blogi!
